Söylene Söylene Değişmiş

Sergüzeşt. Sözlü kültürde yetişmiş olanlar bu kelimeyi bir yerlerden kulağıma çalınmış ama hatırlayamadım, diyerek; yazılı kültürle yetişmiş olanlar bir kitaptı galiba ama yazarını hatırlayamadım, diyerek; sözlük kültüründen yetişenler ise tam bana göre bir kelime, diyerek okuyacaklardır. Bu coğrafyada yetişmiş iseniz kelime kulağımıza şöyle ya da böyle çalınmıştır; bundan kaçamazsınız, ne de olsa coğrafya kaderdir.

Bu yazıda size bu kelimenin ne anlamından ne romanından bahsedeceğiz. Kelimeyi önce kesip biçecek sonra yanına kelimeler ekleyerek anlamaya çalışacağız.

Sergüzeşt kelimesi Farsça “baş” anlamına gelen “sar” ve yine Farsça “geçmek” anlamına gelen “gudaşt” kelimelerinin birleşiminden oluşmuş. “Sar” kelimesini söylemek zor olduğu için onu biraz yumuşatmış ve “ser” kelimesine dönüştürmüşüz. Sergüzeşt yani baştan geçen olay, macera demek.

Ser kelimesini ağzımıza destursuz almamak gerektiğini aklınızdan çıkarmayın. Şaka bir tarafa ser kelimesine baktığımızda karşımıza makam, unvan ifade eden kerli ferli kelimeler çıkar. Sermuharrir, sermürettip, seryaver ve serasker gibi. Serdümen kelimesini de bu kategoriye almak mümkün. “Artık eski kelimeleri unuttuk azizim.” melankolisine düşmeden bu kelimeleri şöyle gömülü oldukları yerden çıkarıp biraz nefes aldıralım ne dersiniz?

Bu arada ser deyip geçmeyelim. Canlılarda önce baş gelir sonra bedenin diğer uzuvları. Ser kelimesi de biraz buna öykünmüş olmalı ki bütün kelimelerin başında gelir; kendinden önceye bir kelime kabul etmez. Osmanlıcada özellikle hiyerarşide başına ser getirilen kelimeler, Türkçeleşirken sonuna veya başına konmuş. Onbaşı, yüzbaşı, binbaşı, başçavuş, başbakan gibi.

Bu örnekleri verince ser kelimesinin sadece siyasi ve askerî yapıda kullanıldığına dair bir kanı oluşmasın. Günlük dilde de birçok kelimenin kökeninde ser var. Serbest, sersem, sermaye hatta serseri ve sarhoş kelimeleri de içinde ser geçen yaygın kullanımlardan birkaçı. Bunların içinde serbest kelimesi “onaylanmış” anlamında bir hukuk terimi iken günlük dilde “muaf, özgür” anlamlarında kullanılmakta.

Ser kelimesi ile ilgilenirken ilginç bir kelimeye daha rast gelebilirsiniz. Ne alakası var diyeceksiniz ama bahsettiğim kelime zencefil. Etimolojide eş kökenli olmak diye bir durum var. Zencefil kelimesi de Hint Avrupa dil ailesinde boynuz anlamına gelen “ker” kelimesinden türetilmiş. Peki daha ilginç bir kelime daha söyleyeyim. Havuç anlamına gelen İngilizce “carrot”. “Carrot”, Eski Yunanca “boynuz kök” anlamında “karoton”dan evrilmiş. “Carrot”u da ser ile eş kökenli bir kelime sayabilir miyiz bilmiyorum ama bir yerlerde anlamlarının kesiştiğini söyleyebiliriz.

Etimolojide her kelime başka bir kelimeye anahtar olur. Lego oynar gibi kelimeleri bulmaya, birleştirmeye bir maceranın peşinde ser kelimesini açmaya çalıştık. Bu vesileyle kelimeler zihnimizde biraz açıldıysa ne mutlu!